Usługi wewnątrzgrupowe – czy są szanse na wyłączenie obowiązków AML? | Co do zasady

Podmioty, które w strukturze grupowej pełnią rolę centrum usług wspólnych (shared services centre, SSC), mogą formalnie mieć status instytucji obowiązanej w rozumieniu przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (AML/CFT), choć ryzyko prania pieniędzy i finansowania terroryzmu związane z ich działalnością jest w praktyce minimalne. Czy unijne rozporządzenie AMLR, które wejdzie w życie 10 lipca 2027 r., ma szansę zmienić ten stan rzeczy?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami z zakresu przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowania terroryzmu szereg podmiotów ma status instytucji obowiązanych. Oznacza to, że muszą one weryfikować tożsamość klientów, oceniać ryzyko prania pieniędzy, raportować podejrzane transakcje i stosować odpowiednie środki bezpieczeństwa finansowego.

Katalog instytucji obowiązanych znajduje się w art. 2 dyrektywy AMLD (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/849 z dnia 20 maja 2015 r. w sprawie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu). Do polskiego systemu prawnego implementowała ją tzw. ustawa AML (ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu).

Co istotne dla dalszych rozważań, ani dyrektywa AMLD, ani implementująca ją ustawa AML nie przewidują żadnych wyłączeń dla podmiotów świadczących usługi wewnątrzgrupowe. W rezultacie wiele podmiotów pełniących rolę centrum usług wspólnych, świadczących przykładowo usługi księgowe, rachunkowe, prawne lub podatkowe wyłącznie na rzecz podmiotów ze swojej grupy kapitałowej, formalnie uznawanych jest za instytucje obowiązane. Muszą więc wdrożyć pełen reżim AML – w tym procedury identyfikacji klientów, oceny ryzyka oraz raportowania podejrzanych transakcji – choć ryzyko AML/CTF związane z ich działalnością jest w praktyce bardzo niskie.

10 lipca 2027 r. do porządku prawnego wejść mają nowe regulacje, których podstawą prawną jest rozporządzenie AMLR (rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1624). Czy są szanse na złagodzenie wymogów dla podmiotów świadczących usługi wewnątrzgrupowe?

AMLR a usługi wewnątrzgrupowe

Wydaje się, że unijny ustawodawca dostrzegł nieproporcjonalne obciążenie obowiązkami AML podmiotów, które status instytucji obowiązanej nabyły wyłącznie z uwagi na świadczenie określonych usług na rzecz podmiotów z własnej grupy kapitałowej. Zgodnie bowiem z motywem 11 preambuły do AMLR:

transakcje finansowe mogą również odbywać się w ramach tej samej grupy jako sposób zarządzania finansami grupy. Jednakże transakcje takie nie są podejmowane wobec klientów i nie wymagają stosowania środków w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu. Do celów zapewnienia pewności prawa konieczne jest uznanie, że niniejsze rozporządzenie nie ma zastosowania do działalności finansowej ani do innych usług finansowych, które są świadczone przez członków grupy na rzecz innych członków tej grupy

Brzmi to optymistycznie, ale warto zwrócić uwagę na parę szczegółów, które mogą skutecznie utrudnić implementację jasnej – jak się wydaje – intencji unijnego legislatora.

Po pierwsze, motyw 11 preambuły do AMLR nie odnosi się do wszelkich usług i transakcji wewnątrzgrupowych, których wykonywanie może prowadzić do zaklasyfikowania danego podmiotu z grupy do kategorii instytucji obowiązanych. Dotyczy wyłącznie prowadzonej w ramach grupy działalności finansowej lub świadczenia innych usług finansowych. AMLR nie definiuje usług finansowych ani działalności finansowej, ale wydaje się, że pojęcia te nie w pełni pokrywają się z rodzajami działalności, których wykonywanie predestynuje dany podmiot do uzyskania statusu instytucji obowiązanej. Przykładowo wątpliwe jest, czy za działalność finansową lub usługi finansowe można uznać świadczenie usług doradztwa prawnego czy podatkowego albo usług rachunkowych, które w ramach grup wykonywane są niezwykle często. 

Po drugie, zwolnienie z motywu 11 preambuły nie znajduje odzwierciedlenia w zasadniczej treści normatywnej AMLR. Tymczasem zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą TSUE motyw w akcie wspólnotowym nie ma wiążącej mocy prawnej i nie może stanowić podstawy do odstępstwa od przepisów aktu lub ich interpretacji w sposób sprzeczny z ich faktycznym brzmieniem (tak m.in. orzeczenia TSUE w sprawach C-162/97, C-308/97, C-136/04, C-344/04, C-158/14 i C-165/20). Preambuła stanowi istotny element pomocniczy dla celów wykładni, który może wyjaśniać intencje autora aktu, nie może jednak stanowić samodzielnej podstawy prawnej dla roszczenia ani skutecznej tarczy przed odpowiedzialnością za naruszenie przepisów. Kierowanie się wyłącznie treścią preambuły przy podejmowaniu decyzji, czy i w jakim zakresie AMLR ma zastosowanie do konkretnego podmiotu, może okazać się ryzykowną strategią.

Jak więc w praktyce urzeczywistnić intencję, którą europejski ustawodawca wyraził w motywie 11? Odpowiedź może przyjść ze strony regulatora. Ponieważ AMLR nie zawiera definicji „klienta”, a pojęcie to jest kluczowe dla określenia zakresu obowiązków podmiotów obowiązanych, nie można wykluczyć, że Urząd ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (AMLA) wyda w przyszłości wytyczne lub interpretacje, które nadadzą temu pojęciu konkretną treść. Punktem wyjścia dla takiej interpretacji mógłby być właśnie motyw 11 preambuły sugerujący, że transakcje wewnątrzgrupowe nie są podejmowane „wobec klientów”.

Orzecznictwo TSUE – odpowiedź na oczekiwania rynku?

Warto odnotować, że kwestia statusu podmiotów świadczących usługi wewnątrzgrupowe znalazła się – przynajmniej częściowo – w polu zainteresowania TSUE. W stosunkowo niedawnym wyroku w sprawie C-3/24 (Mistral Trans) Trybunał dokonał wykładni pojęcia „zewnętrznych księgowych” w rozumieniu art. 2 AMLD, a więc jednej z kategorii podmiotów zobowiązanych wymienionych w tym przepisie. Trzeba przy tym z całą mocą podkreślić, że wyrok ten nie stanowi ogólnego rozstrzygnięcia kwestii usług wewnątrzgrupowych w kontekście regulacji AML – jego zakres ogranicza się wyłącznie do interpretacji tego jednego, konkretnego pojęcia.

W ramach tej zawężonej analizy TSUE uznał, że pojęcie „zewnętrznych księgowych” obejmuje osoby fizyczne lub prawne, których działalność zawodowa polega na świadczeniu osobom trzecim – w sposób niezależny – usług księgowych, takich jak sporządzanie, prowadzenie lub kontrola ksiąg rachunkowych. Co jednak szczególnie istotne dla praktyki centrów usług wspólnych, Trybunał stwierdził, że pojęcie to nie obejmuje osoby prawnej, która w celu połączenia zasobów prowadzi księgowość powiązanych z nią spółek.

Wyrok w sprawie Mistral Trans jest zatem korzystny dla podmiotów prowadzących działalność o charakterze SSC w obszarze usług rachunkowych – jednak wyłącznie w odniesieniu do kwalifikacji na podstawie tej jednej przesłanki. Wyrok ten nie rozstrzyga bowiem ogólnego pytania o to, czy podmioty świadczące jakiekolwiek inne usługi wewnątrzgrupowe (np. prawne, podatkowe) mogą być zwolnione z obowiązków AML. Należy ponadto zachować daleko idącą ostrożność przy opieraniu się nawet na tej ograniczonej konkluzji, i to z kilku powodów:

• Wyroki TSUE nie mają skutku wobec wszystkich. Wyroki TSUE wydane w odpowiedzi na pytanie prejudycjalne formalnie wiążą jedynie sąd krajowy, który w danej sprawie zwrócił się do Trybunału z pytaniami prejudycjalnymi. Nie mają one skuteczności erga omnes i nie są wprost wiążące dla innych sądów krajowych ani organów administracji publicznej.
• Orzecznictwo TSUE może ewoluować. Wprawdzie zgodnie z tzw. doktryną acte éclairé (fr. akt rozjaśniony) orzeczenie w sprawie wykładni danego przepisu prawa wspólnotowego ma zastosowanie również w późniejszych przypadkach, ale doktryna ta nie zakazuje sądom krajowym zwracania się do TSUE z kolejnymi pytaniami prejudycjalnymi w zbliżonych kwestiach, jak również nie wyklucza wydania przez Trybunał odmiennego orzeczenia, jeśli pojawią się nowe okoliczności faktyczne lub argumenty prawne.
• Wyrok Mistral Trans nie został oficjalnie potwierdzony przez organy nadzorcze. Interpretacja dokonana w tym wyroku nie została dotychczas oficjalnie powtórzona ani zaaprobowana przez organy nadzoru z zakresu AML/CFT na poziomie unijnym.
• Wyrok ten nie został odzwierciedlony w AMLR. Treść wyroku w sprawie C-3/24 nie znalazła odzwierciedlenia w brzmieniu art. 3 pkt 3 lit. a) AMLR, który – mimo wyrażonej w preambule intencji wyłączenia podmiotów wewnątrzgrupowych – nie zawiera wyraźnego wyłączenia podmiotów świadczących usługi księgowe wyłącznie na rzecz podmiotów z tej samej grupy kapitałowej.

Warto jednak odnotować, że projekt nowelizacji ustawy AML przewiduje zmiany w katalogu instytucji obowiązanych, które zdają się odzwierciedlać wnioski płynące z orzeczenia w sprawie Mistral Trans. Mianowicie z katalogu instytucji obowiązanych (art. 2 ust. 1 pkt 17 ustawy AML) mają być wyłączone osoby prawne świadczące usługi księgowe wyłącznie na rzecz spółek wchodzących w skład tej samej grupy kapitałowej. Jest to ta sama kategoria, co do której TSUE uznał, że nie jest ona objęta pojęciem „zewnętrznych księgowych” w rozumieniu AMLD.

Jednocześnie jednak projekt nowelizacji ustawy AML nie przewiduje szerszych zmian do katalogu instytucji obowiązanych, w szczególności nie wyłącza obowiązków z zakresu AML/CFT w odniesieniu do innych podmiotów, które status ten uzyskały jedynie na skutek swej działalności wewnątrzgrupowej. W szczególności projekt nowelizacji nie zakłada zmian do art. 2 ust. 1 pkt 15a ustawy AML, który do katalogu instytucji obowiązanych włącza przedsiębiorców, których podstawową działalnością gospodarczą jest świadczenie usług polegających na sporządzaniu deklaracji, prowadzeniu ksiąg podatkowych, udzielaniu porad, opinii lub wyjaśnień z zakresu przepisów prawa podatkowego lub celnego, niebędących innymi instytucjami obowiązanymi. Taką działalność często wykonują również podmioty prowadzące usługowo księgi rachunkowe na rzecz podmiotów z grupy. W rezultacie może się okazać, że planowana korzystna zmiana do art. 2 ust. 1 pkt 17 ustawy AML w praktyce nie zmieni radykalnie sytuacji podmiotów świadczących wewnątrzgrupowe usługi rachunkowe.

Podsumowanie

Sytuacja podmiotów świadczących usługi wewnątrzgrupowe na gruncie regulacji AML nie jest przesądzona. AMLR – wbrew być może pokładanym w nim nadziejom – nie przynosi klarownego rozstrzygnięcia: wyraźna intencja ustawodawcy, wyrażona w motywie 11 preambuły, nie znalazła przełożenia na treść normatywną rozporządzenia.

Wyrok TSUE w sprawie Mistral Trans (oraz planowana nowelizacja ustawy AML) stanowi krok w kierunku urzeczywistnienia tej intencji, ale dotyczy on wyłącznie usług księgowych, nie ma skutku wobec wszystkich (erga omnes) i nie przesądza o kierunku przyszłej linii orzeczniczej.

O wyłączeniu podmiotów wewnątrzgrupowych spod reżimu AML mogą przesądzić dopiero wytyczne AMLA oraz – po stronie krajowej – stanowiska i praktyka polskich organów nadzoru. Do czasu ich wydania podmioty pełniące funkcję centrum usług wspólnych powinny zachować ostrożność przy podejmowaniu radykalnych decyzji co do swojego statusu pod nowymi regulacjami oraz bacznie monitorować dalszy rozwój regulacji i orzecznictwa w tym obszarze.

Joanna Werner, radca prawny, praktyka bankowości i finansowania projektów oraz praktyka nowych technologii, Amelia Niemiec, praktyka bankowości i finansowania projektów kancelarii Wardyński i Wspólnicy